Zonder waarden ontspoort generatieve AI

Generatieve AI is in een paar jaar tijd verschoven van experimentele technologie naar alledaags gereedschap. Waar AI vroeger vooral in gespecialiseerde toepassingen zat, is het nu geïntegreerd in besturingssystemen, browsers, kantoorsoftware en zelfs in de hardware zelf.

Windows 11 is daarvan een duidelijk voorbeeld: AI‑functies zoals Copilot, automatische foto‑optimalisatie, realtime ondertiteling en systeemoptimalisaties draaien steeds vaker standaard op het apparaat.

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) waarschuwt echter dat deze razendsnelle adoptie zonder duidelijke waarden en kaders kan leiden tot een Wilde Westen situatie. De technologie ontwikkelt zich sneller dan de maatschappelijke en juridische normen die haar moeten beteugelen. In dit artikel verkennen we die waarschuwing en plaatsen deze tevens in de context van de AI‑revolutie binnen Windows 11.

Het gebruik van generatieve AI neemt ondertussen snel toe. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gebruikt 23 procent van de Nederlanders AI-programma’s zoals ChatGPT. Bij jongeren ligt dat percentage aanzienlijk hoger. Dat maakt de impact van generatieve AI direct voelbaar in het dagelijks leven.

Bron: AP

1. Waarom de AP spreekt van een ‘Wilde Westen’

De Autoriteit Persoonsgegevens ziet drie grote problemen:

1.1. Waarden ontbreken of zijn onduidelijk

De vraag welke waarden leidend moeten zijn privacy, autonomie, transparantie, veiligheid, stelt men vaak pas achteraf. Bedrijven innoveren eerst en reflecteren later.

1.2. Wetgeving loopt achter

De Europese AI Act is een belangrijke stap, maar nog niet volledig geïmplementeerd. Ondertussen zijn veel AI‑systemen al massaal uitgerold.

1.3. Burgers hebben weinig grip

Veel mensen weten vervolgens niet welke data AI‑systemen verzamelen, hoe modellen werken of welke risico’s eraan verbonden zijn.

De Autoriteit Persoonsgegevens of AP waarschuwt dat dit leidt tot een situatie waarin commerciële belangen en technische mogelijkheden de boventoon voeren, terwijl fundamentele rechten onder druk komen te staan.

2. Generatieve AI in Windows 11: illustreert zorgen AP

Windows 11 is een van de eerste grote consumentenplatformen waarin AI niet langer een losse functie is, maar een integraal onderdeel van het systeem. Dat biedt voordelen, maar ook risico’s.

2.1. AI‑functies die diep in het systeem zitten

Windows 11 bevat onder meer:

• Copilot: een generatieve AI‑assistent die systeeminstellingen kan aanpassen, tekst kan genereren en tevens informatie kan verwerken.
• AI‑geoptimaliseerde foto‑ en video‑functies: automatische ruisonderdrukking, beeldverbetering, achtergrondvervaging.
• Live Captions: realtime transcriptie van audio, inclusief gesprekken en vergaderingen.
• AI‑gestuurde beveiliging en systeemoptimalisatie.

Deze functies draaien deels lokaal, deels in de Cloud — en dat is precies waar de AP alert op is.

2.2. De privacy vraag: welke data gaat waarheen?

De Autoriteit Persoonsgegevens benadrukt dat generatieve AI vaak grote hoeveelheden data nodig heeft. Bij Windows 11 AI‑functies gaat het bijvoorbeeld om:

• Audio die men verwerkt voor transcriptie;
• Tekst die wordt ingevoerd in Copilot;
• Systeeminformatie die wordt gebruikt voor optimalisatie;
• Beeldmateriaal dat wordt geanalyseerd voor foto‑functies.

Hoewel Microsoft aangeeft dat gebruikers controle hebben over wat wordt gedeeld, blijft de vraag: begrijpen gebruikers dit voldoende?

2.3. Transparantie blijft een uitdaging

De AP wijst erop dat AI‑systemen vaak black boxes zijn. Ook bij Windows 11 is niet altijd duidelijk, vragen moeten worden gesteld zoals:

• Welke modellen worden gebruikt
• Hoe beslissingen tot stand komen
• Welke data lokaal blijft en welke naar de Cloud gaat
• Hoe lang data worden bewaard

Voor consumenten is dat moeilijk te doorgronden.

3. De risico’s toegepast op Windows 11 die de AP ziet

3.1. Onbedoelde dataverzameling

AI‑functies die altijd actief zijn, zoals ruisonderdrukking of beeldoptimalisatie, kunnen theoretisch meer data verwerken dan gebruikers beseffen.

3.2. Afhankelijkheid van AI‑assistenten

Copilot kan tevens systeeminstellingen aanpassen, documenten genereren en workflows automatiseren. Dat is handig, maar creëert afhankelijkheid van een systeem dat niet altijd uitlegbaar is.

3.3. Mogelijke bias in generatieve output

Generatieve AI kan vervolgens onbedoeld stereotypen versterken of foutieve informatie geven. Dat geldt ook voor AI‑functies in Windows 11 die content genereren of samenvatten. Hieronder enkele voorbeelden:

Copilot genereert tekst met ingebouwde bias

Generatieve AI in Windows 11 kan onbedoeld stereotypen versterken en foutieve informatie geven, vooral via functies zoals Copilot en beeldgeneratie. Denk aan situaties waarin beroepen worden gekoppeld aan specifieke gender- of etnische profielen, of wanneer AI-assistenten onnauwkeurige of bevooroordeelde antwoorden geven zonder bronvermelding.

De AI-assistent Copilot in Windows 11 gebruikt grote taalmodellen die zijn getraind op webdata. Daardoor kan het:

• Beroepen stereotyperen: Bijvoorbeeld, bij het genereren van een afbeelding of tekst over een CEO, wordt vaak een oudere witte man voorgesteld. Vrouwen worden zelden als arts, rechter of leidinggevende afgebeeld.
• Culturele vooroordelen herhalen: Zoals bij vragen over religie, migratie of geopolitiek kan Copilot antwoorden geven die impliciet één kant belichten, afhankelijk van de trainingsdata.
• Genderbias in taalgebruik: Bijvoorbeeld, bij het schrijven van sollicitatiebrieven of profielteksten kan Copilot onbedoeld mannelijke eigenschappen als ‘leiderschap’ en ‘besluitvaardigheid’ benadrukken, terwijl vrouwelijke profielen vaker ‘zorgzaam’ en ‘teamgericht’ worden omschreven.

2. AI-beeldgeneratie, via apps zoals Designer of Paint

Windows 11 integreert AI in beeldbewerking en creatie. Daarbij kunnen stereotypen ontstaan zoals:

• Artsen bijna altijd als man afgebeeld;
• Verplegers en leraren vaak als vrouw;
• Mensen met een donkere huidskleur vaker in ondergeschikte of informele rollen.

Deze patronen zijn geen bewuste keuzes van Microsoft, maar ontstaan door onevenwichtige trainingsdata.

3. AI-samenvattingen kunnen Foutieve of misleidende informatie geven

Copilot kan websites, documenten of e-mails samenvatten, maar:

• Geeft soms onnauwkeurige conclusies;
• Laat onzekerheidsmarges weg;
• Verzint bronnen of citaten.

Gebruikers kunnen daardoor verkeerde beslissingen nemen op basis van AI-output die overtuigend klinkt, maar niet klopt.

Waarom dit problematisch is

Risico	Gevolg voor gebruiker
Stereotypering	Bevestigt maatschappelijke vooroordelen.
Foutieve informatie	Leidt tot verkeerde keuzes of misverstanden.
Gebrek aan transparantie	Gebruiker weet niet wat klopt of waar het vandaan komt.
Onzichtbare bias	Gebruiker merkt niet dat AI sturend werkt.

---

Wat kunt u doen als gebruiker

• Controleer AI-output altijd kritisch;
• Vraag om bronvermelding of herformulering;
• Gebruik AI als hulpmiddel, niet als waarheid;
• Geef feedback aan Microsoft bij foutieve of bevooroordeelde output.

3.4. Onzekerheid over datastromen

De AP benadrukt dat burgers moeten weten waar hun data heen gaat. Bij geïntegreerde AI‑systemen is die grens soms diffuus.

4. De AP wil duidelijke waarden vóór verdere uitrol

De Autoriteit Persoonsgegevens benadrukt dat generatieve AI pas verantwoord kan worden ingezet als er vooraf een helder waardenkader ligt. Dat kader moet richting geven aan ontwerp, ontwikkeling, implementatie en toezicht. Zonder zo’n fundament ontstaat een situatie waarin technologie leidend wordt, in plaats van de rechten en belangen van burgers. De AP ziet vijf cruciale pijlers.

4.1. Welke data AI mag gebruiken

Dataminimalisatie als uitgangspunt

De AP stelt dat AI‑systemen alleen mogen worden gevoed met data die strikt noodzakelijk is voor het doel waarvoor ze worden ingezet. Dataminimalisatie is een basisprincipe uit de AVG, maar wordt in de praktijk vaak onder druk gezet door de enorme databehoefte van generatieve modellen.

Een verantwoord kader moet daarom bepalen:

• Hoe persoonsgegevens worden uitgesloten of geanonimiseerd;
• Welke soorten data wél en niet gebruikt mogen worden;
• Hoe datasets worden gecontroleerd op herkomst en rechtmatigheid;
• Hoe gebruikers controle houden over hun eigen gegevens.

De AP benadrukt dat:

alles verzamelen omdat het technisch kan

geen optie is. AI moet worden ontworpen vanuit beperking, niet vanuit maximalisatie.

4.2. Hoe transparantie wordt gegarandeerd

Gebruikers moeten begrijpen wat AI doet en waarom

Transparantie is volgens de AP essentieel om vertrouwen te behouden. Burgers moeten kunnen zien:

• Welke data wordt verwerkt;
• Hoe een AI‑systeem tot een bepaalde output komt;
• Welke risico’s er zijn;
• Of een mens of een machine verantwoordelijk is voor een beslissing.

Voor generatieve AI betekent dit dat systemen begrijpelijk moeten zijn, ook als de onderliggende modellen complex zijn. Transparantie gaat dus verder dan een privacyverklaring; het vraagt om:

• Duidelijke uitleg in begrijpelijke taal;
• Inzicht in de logica achter beslissingen;
• Waarschuwingen bij mogelijke onnauwkeurigheden;
• Zichtbare markeringen wanneer content door AI is gegenereerd.

Zonder transparantie kunnen gebruikers geen geïnformeerde keuzes maken.

4.3. Hoe autonomie wordt beschermd

AI mag ondersteunen, maar niet sturen zonder dat mensen het merken.

De AP waarschuwt dat AI subtiel gedrag kan beïnvloeden

Denk aan suggesties, automatische beslissingen of gepersonaliseerde aanbevelingen. Daarom moet een waardenkader waarborgen dat:

• Mensen altijd de uiteindelijke controle houden;
• AI geen beslissingen neemt die diep ingrijpen in iemands leven zo;nder menselijke tussenkomst
• Gebruikers weten wanneer AI actief is;
• Systemen geen manipulatieve of sturende technieken toepassen.

Autonomie betekent dat technologie mensen helpt, maar nooit ongemerkt hun keuzes of gedrag vormt. De AP ziet dit als een van de meest fundamentele waarden in een digitale samenleving.

4.4. Hoe veiligheid en non‑discriminatie worden geborgd

Bias‑detectie en risicobeoordelingen als standaardpraktijk.

Generatieve AI kan bestaande ongelijkheden versterken of nieuwe vormen van discriminatie creëren. De AP vindt daarom dat veiligheid en eerlijkheid vanaf het begin moeten worden ingebouwd.

Dat betekent onder meer:

• Structurele bias‑analyses tijdens ontwikkeling;
• Testen met diverse datasets;
• Onafhankelijke audits;
• Verplicht rapporteren van risico’s;
• Maatregelen om schadelijke output te voorkomen.

Daarnaast moet er aandacht zijn voor fysieke en digitale veiligheid: AI mag geen systemen kwetsbaar maken of misbruik faciliteren, zoals deepfakes of geautomatiseerde fraude.

4.5. Hoe toezicht wordt georganiseerd

Toezichthouders moeten kunnen meekomen met de technologie. De AP benadrukt dat regels alleen werken als er effectief toezicht is. Dat vraagt om:

• Voldoende middelen en budget;
• Gespecialiseerde technische expertise;
• Samenwerking tussen nationale en Europese toezichthouders;
• Duidelijke verantwoordelijkheden voor ontwikkelaars, aanbieders en gebruikers;
• Handhavingsinstrumenten die passen bij de schaal van AI‑systemen.

Zonder sterk toezicht ontstaat een situatie waarin bedrijven zelf bepalen wat verantwoord is precies het Wilde Westen dat de Autoriteit Persoonsgegevens wil voorkomen.

5. Windows 11 als voorbeeld van de nieuwe realiteit

De integratie van AI in Windows 11 laat zien dat generatieve AI niet langer een niche is. Het zit in:

• Het besturingssysteem;
• De cloud;
• Gebuik van hardware zoals AI‑chips;
• De dagelijkse workflow van miljoenen gebruikers.

Dat maakt de waarschuwing van de AP extra urgent. De vraag is niet langer of AI onze digitale omgeving verandert, maar onder welke voorwaarden dat gebeurt.

Conclusie

De Autoriteit Persoonsgegevens slaat alarm omdat generatieve AI zich sneller ontwikkelt dan de waarden en regels die nodig zijn om burgers te beschermen. Windows 11 laat zien hoe diep AI inmiddels in onze digitale infrastructuur is verweven. Dat maakt het essentieel dat overheid, bedrijven en gebruikers samen bepalen welke waarden leidend moeten zijn.

Zonder die waarden dreigt een technologisch “Wilde Westen” waarin innovatie de regels bepaalt en niet andersom.